Η διάσπαση στο πρώτο φεμινιστικό κύμα στις ΗΠΑ

18/6/2020

Γράφει η Άννα Κοντοθανάση.

Με αφορμή τη δολοφονία του George Floyd και το τεράστιο κύμα διαμαρτυριών ενάντια στη συστημική ρατσιστική βία με σύνθημα «Black Lives Matter», το οποίο στήριξαν διαδηλώνοντας πολλοί άνθρωποι στις ΗΠΑ και διεθνώς, θα επιχειρήσω μία συνοπτική καταγραφή των πρώτων αγώνων των Αφροαμερικανών γυναικών στο πλαίσιο του χειραφετητικού και του φεμινιστικού κινήματος στην Αμερική,και του σχίσματος που προέκυψε σε αυτό για λόγους ρατσισμού.
Οι Αφροαμερικανές άρχισαν να διεκδικούν πολιτικά δικαιώματα από το 1830, δημιουργώντας ή και συμμετέχοντας σε μικτές γυναικείες οργανώσεις (μαζί με λευκές) που εργάζονταν παράλληλα και για τη «χειραφέτηση», δηλ. για την κατάργηση της δουλείας. Όμως, ήδη από την πρώτη φεμινιστική διάσκεψη και τη «Διακήρυξη των Αισθημάτων των Γυναικών» στο Σενέκα Φολς της πολιτείας της Νέας Υόρκης (1848), την οποία διηύθυναν οι Lucrecia Mott και Susan Anthony,παρατηρούνταν ενδείξεις πως το φεμινιστικό κίνημα έτεινε να αφορά κυρίως τις λευκές γυναίκες της μεσαίας τάξης και όχι τόσο εκείνες της εργατικής ή τις Αφροαμερικανές. Αυτή τη διάσταση (υποαντιπροσώπευση των εργατικών στρωμάτων και των Αφροαμερικανών) φαίνεται πως ανέδειξε με εμφατικό τρόπο μια εμβληματική μορφή αυτής της περιόδου, η Sojourner Truth. Τρία χρόνια μετά το Σενέκα Φολς, το 1851, σε ένα μικτό φεμινιστικό συνέδριο στο Άκρον, η Αφροαμερικανή αγωνίστρια εκφώνησε έναν μοναδικό λόγο για την κοινωνική θέση
της ως πρώην σκλάβας, εργάτριας σε φυτείες και γυναίκας. Μία καταγραφή της ομιλίας της, δημοσιευμένη δώδεκα χρόνια αργότερα από τη συνδιοργανώτρια του συνεδρίου Frances Dana Barker Gage, έχει ως εξής:
«Λοιπόν, παιδιά, οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους. Νομίζω ότι με το να βρίσκονται μεταξύ των μαύρων του Νότου και των γυναικών του Βορρά, όλων να μιλάνε για τα δικαιώματά τους, οι λευκοί άντρες θα βρεθούν σε δύσκολη θέση πολύ σύντομα [σημ: δέκα χρόνια μετά, ξέσπασε ο αμερικανικός εμφύλιος]. Αλλά τι καθόμαστε και ακούμε εδώ; Αυτός εκεί ο άντρας είπε ότι οι γυναίκες έχουν ανάγκη να μοιράζονται τις υποχρεώσεις τους και να τους αρθούν τα εμπόδια και να έχουν την καλύτερη θέση παντού. Εμένα κανένας δεν με βοηθάει με τα βάρη μου, ούτε να περάσω πάνω από τους λασπόλακκους ή να έχω την καλύτερη θέση! Και δεν είμαι εγώ γυναίκα; Κοιτάξτε το χέρι μου! Έχω οργώσει, έχω φυτέψει, έχω κάνει δεμάτια τη σοδειά, και κανένας άντρας δεν μου παράβγαινε! Και δεν είμαι εγώ γυναίκα; Μπορούσα να δουλεύω και να τρώω όσο ένας άντρας -όταν βεβαίως μπορούσα να βρω φαγητό- και να αντέχω το μαστίγιο το ίδιο! Και δεν είμαι εγώ γυναίκα; Γέννησα δεκατρία παιδιά και είδα τα περισσότερα να πουλιούνται σκλάβοι, και όταν έκλαψα ως μάνα από τη θλίψη μου κανείς δεν μεάκουσε, παρά μόνο ο Ιησούς! Και δεν είμαι εγώ γυναίκα; Έπειτα, μιλάνε για αυτό το πώς-το-λένε στο κεφάλι. Δίκιο έχεις, γλύκα μου, το λένε διάνοια. Αλλά τι έχει να κάνει αυτό με τα δικαιώματα των γυναικών ή των μαύρων; Ακόμα κι αν η δικιά μου η κούπα [εννοεί το κεφάλι] χωράει το μισό από το δικό σου, που χωράει ένα καρτούτσο, δεν θα είσαι κακός άνθρωπος εάν
δεν θέλεις να γεμίσεις και τη δική μου την κουπίτσα; Ύστερα, εκείνος εκεί ο άντρας με τα μαύρα λέει ότι οι γυναίκες δεν μπορούν να έχουν τόσα δικαιώματα όσα οι άντρες, γιατί ο Χριστός δεν ήταν γυναίκα! Ποια γέννησε τον Χριστό σας; Ποια γέννησε τον Χριστό σας; Αν η πρώτη γυναίκα που έφτιαξε ο Θεός ήταν αρκετά δυνατή για να αναποδογυρίσει τον κόσμο ολομόναχη, αυτές εδώ οι ενωμένες γυναίκες [εννοεί τις συνέδρους] οφείλουν να τον γυρίσουν και να τον φέρουν στη σωστή του θέση. Αυτό ζητούν να κάνουν τώρα, και οι άντρες καλά θα κάνουν να τις αφήσουν. Ευχαριστώ που μ’ ακούσατε. Και τώρα, η γριά Sojourner δεν έχει τίποτε άλλο να πει». Να σημειώσουμε ότι δεν έλειψαν και οι Αφροαμερικανές αγωνίστριες, όπως ενδεικτικά η Harriet Tubman, που έδρασαν άμεσα για την απελευθέρωση των σκλάβων. Η Tubman απέδρασε από το κτήμα όπου ήταν σκλάβα και ενώθηκε με το μικτό χειραφετητικό κίνημα «Underground Railway», το οποίο χρησιμοποιούσε κρυφά σπίτια σε πολλές πόλεις των ΗΠΑ για να φυγαδεύει μαύρους/-ες σκλάβους/-ες από τον Νότο προς τον Βορρά των ΗΠΑ και προς τον Καναδά. Εκείανέλαβε, περπατώντας μόνο τη νύχτα για να αποφύγει τα αποσπάσματα των κυνηγών φυγάδων, να διασχίσει εκατοντάδες χιλιόμετρα για να βοηθήσει στην απόδραση σκλάβων και τη φυγάδευσή τους μέσω ασφαλών σπιτιών στον Βορρά. Εκτιμάται πως με τις αποστολές της απελευθερώθηκαν τουλάχιστον 70 σκλάβοι/-ες, ενώ κατά τον Εμφύλιο υπηρέτησε στον στρατό των Βορείων ως ένοπλη ανιχνεύτρια, χωρίς φυσικά να της δοθεί -παρά πολύ αργότερα- από το κράτος μία πενιχρή σύνταξη, καθώς δεν προβλέπονταν συντάξεις γυναικών στρατιωτών.
Υπήρξε παράλληλα μέλος φεμινιστικών οργανώσεων. Και άλλες αφροαμερικανές, όπως ενδεικτικά οι Harriet Forten Purvis, Mary Ann Shadd Cary και
η Frances Ellen Watkins Harper, μάχονταν ταυτόχρονα σε δύο μέτωπα: Αντιρατσιστικό και φεμινιστικό, με έμφαση στο ότι οι αφροαμερικανοί άντρες, καθώς και οι γυναίκες, λευκές και έγχρωμες, χρειάζονταν ατομικά, κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα, κυρίως το δικαίωμα να ψηφίζουν.
Μετά τον αμερικανικό εμφύλιο, οι αγωνίστριες των γυναικείων οργανώσεων διαφώνησαν ανοιχτά για το αν θα στηρίξουν την 15η τροπολογία του αμερικανικού συντάγματος, με την οποία δινόταν το δικαίωμα ψήφου σε όλους (τους άντρες), ανεξαρτήτως φυλετικής προέλευσης.
Ειδικότερα, αρκετές λευκές αγωνίστριες διαμαρτυρήθηκαν ότι η τροπολογία ευνοούσε πάλι τους άντρες, καθώς έτσι δεν αίρονταν οι διακρίσεις λόγω φύλου. Οι αφροαμερικανές αλλά και πολλές προοδευτικές λευκές φεμινίστριες τόνιζαν ότι η απονομή της ιδιότητας του πολίτη στους μαύρους ήταν ένα πρώτο βήμα καθώς οι μαύρες γυναίκες βίωναν διπλό αποκλεισμό, ρατσιστικό και σεξιστικό, αλλά και διεκδικούσαν την άμεση διεύρυνση της άρσης των διακρίσεων, ώστε να  περιλαμβάνει και τις γυναίκες. Παράλληλα σημείωναν πως αυτή η απονομή του δικαιώματος ψήφου ήταν στρεβλή, καθώς πλήθος πολιτειών έθεταν όρια γραμματικών γνώσεων, γνώσης της αμερικανικής ιστορίας και άλλα εμπόδια ώστε να αποτρέψουν τους αφροαμερικανούς άντρες να ψηφίσουν.
Δυστυχώς δεν έλειψαν από την πλευρά των λευκών φεμινιστριών γυναίκες, όπως η Susan Anthony και άλλες, που προσεταιρίστηκαν τις συντηρητικές φωνές γυναικών του δουλοκτητικού νότου και εξέφρασαν ρατσιστικό λόγο, αναφέροντας πως η απονομή πολιτικών δικαιωμάτων στους μαύρους άντρες θα δικαίωνε, ίσως και να ενθάρρυνε, τη βία εναντίον των λευκών γυναικών και θα αύξανε τους βιασμούς τους. Αποκορύφωμα αυτής της ρατσιστικής νοοτροπίας
περί «λευκής ανωτερότητας» ήταν η επισήμανση ότι οι γυναίκες του νότου, που ήταν αφεντικά των μαύρων, θα βρίσκονταν τώρα να είναι υπηρέτες τους και να υφίστανται τη βία τους. Έτσι, από το 1890 και μετά, το πρώτο φεμινιστικό κύμα στις ΗΠΑ διασπάστηκε και οι αφροαμερικανές γυναίκες διαχωρίστηκαν φτιάχνοντας δικές τους οργανώσεις σε τοπικό και ομοσπονδιακό επίπεδο.